Kompendium o prawie medycznym

1Błąd medyczny
Obciążenie lekarza odpowiedzialnością za szkodę wchodzi w rachubę dopiero wówczas, gdy popełnił on błąd. Błąd medyczny to każdy przypadek, w którym lekarz postąpił niezgodnie z zasadami wiedzy, nie dołożył koniecznej staranności, przekroczył swoje kompetencje, czyli postąpił contra lege artem (tj. działanie lub zaniechanie niewłaściwe, naruszające zasady wiedzy medycznej) . W doktrynie cały czas jest aktualna definicja błędu medycznego ujęta w wyroku Sądu Najwyższego , która stanowi, że błędem lekarskim jest czynność (zaniechanie) lekarza w sferze diagnozy i terapii, niezgodna z nauką medyczną w zakresie dla lekarza dostępnym. Jednak sam błąd nie pociąga za sobą odpowiedzialności cywilnej sam przez się. Zasadą jest, że obowiązek naprawienia szkody może powstać dopiero wówczas, gdy błąd ten jest przez lekarza zawiniony i jednocześnie spełnione zostaną pozostałe przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, przewidziane w kodeksie cywilnym . W tych procesach niezwykle istotne jest postępowanie dowodowe, gdzie inicjatywa dowodowa, czyli przedstawienie dowodów należy do stron (powoda i pozwanego). Strony procesu, dążąc do udowodnienia swoich racji, niejednokrotnie przedstawiają przed sądem cywilnym różnorodne dokumenty m.in. dokumentację medyczną, wyroki sądu karnego i sądu lekarskiego oraz opinie biegłych.
2RODO w placówkach medycznych
Celem ochrony danych osobowych jest zapewnienie ochrony prywatności osób fizycznych, a nie samych danych osobowych, jako takich, ale to właśnie dane osobowe stanowią instrument, za pomocą którego prawo publiczne chroni naszą prywatność. Od 25 maja 2018 roku placówki medyczne będą zobowiązane do stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 roku w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych (RODO). Zasadniczą zmiana polega na tym, iż nowa regulacja odchodzi od obowiązków formalnych (np. zgłaszanie zbiorów danych) a kładzie nacisk na zagrożenia i szacowanie ryzyka . Analiza ryzyka polega na identyfikacji ryzyka wystąpienia niepożądanego czynnika (ujawnienie, przechwycenie itd.) określenie jego wielkości i zidentyfikowanie obszarów wymagających zabezpieczeń tak, aby ryzyko zminimalizować . Jednak podmioty lecznicze będą zobowiązane do wdrożenia wszelkich niezbędnych środków technicznych i organizacyjnych, w celu zapewnienie przetwarzania danych w sposób zgodny z rozporządzeniem, co wiązać się będzie z opracowaniem polityk bezpieczeństwa.
Nowe rozporządzenie, co do zasady, utrzymuje generalny zakaz przetwarzania danych wrażliwych, w tym danych medycznych, wprowadzając wyjątki, które jednostkom ochrony zdrowia na przetwarzanie danych medycznych osób fizycznych ze względu na cele zdrowotne, w tym związane ze zdrowiem publicznym oraz zarządzaniem usługami zdrowotnymi. Ponadto rozporządzenie niezależnie od tego czy dotyczy danych zwykłych czy wrażliwych nie wymaga zgody pisemnej na przetwarzanie danych, może to być np. oświadczenie ustne lub wypełnienie okienka wyboru podczas przeglądania strony internetowej, na wyborze ustawień technicznych do korzystania z usług społeczeństwa informacyjnego lub też na innym oświadczeniu bądź zachowaniu, które w danym kontekście jasno wskazuje, że osoba, której dane dotyczą, zaakceptowała proponowane przetwarzanie jej danych osobowych .
3Opinia biegłego lekarza
Biegły jest to osoba, która posiada wiadomości specjalne (nie tylko specjalistyczne), a więc takie, które wykraczają poza normalną, powszechną wiedzę i poza przeciętne umiejętności praktyczne . Są to wiadomości, które nie są powszechnie dostępne. Zatem każdy lekarz nawet bez specjalizacji spełnia to kryterium. Do wiadomości specjalnych nie należą, zatem te wiadomości, które są dostępne dla dorosłego człowieka o odpowiednim doświadczeniu życiowym, wykształceniu i zasobie wiedzy ogólnej. W procesie cywilnym każdy biegły, w tym również lekarz jest zaliczany do osobowych źródeł dowodowych, a jego opinia traktowana jest jako środek dowodowy, który ma na celu jedynie wyjaśnienie i pomoc sądowi w rozstrzygnięciu sprawy. W związku z tym „biegły nie może wyręczać sądu w wyjaśnieniu rzeczywistej treści stosunków faktycznych i nie jest dopuszczalne powołanie biegłego w celu ustalenia jego własnych spostrzeżeń o faktach, których ustalenie należało do sądu . Zdaniem Sądu Najwyższego:
„Przedmiotem opinii biegłego nie jest przedstawienie faktów, lecz ich ocena na podstawie wiedzy fachowej”. Ze względu na ten poziom fachowości biegły musi dawać rękojmie prawidłowego wykonywania zawodu . Proces cywilny, którego przedmiotem jest szkoda lub krzywda w postaci utraty zdrowia lub życia w zasadniczy sposób różni się od postępowania karnego. Równość i kontradyktoryjność procesu cywilnego wyznacza w pewien specyficzny sposób i granice, w jakich może poruszać się biegły. Lekarz, który jest biegłym w sporze cywilnym musi być świadomy, że do wydania opinii dysponuje tylko tym o co wnioskowały strony sporu. Tym samym biegły sam nie może wykonywać żadnych posunięć, które prowadzą do ustalenia nowych faktów. Zadaniem lekarza, który jest biegłym jest nie tylko ustalenie rodzaju szkody na zdrowiu i sprawności fizycznej poszkodowanego ale często także określenie wysokości kosztów leczenia, ustalenie utraty zdolności do pracy zarobkowej, stwierdzenie zwiększonych potrzeb życiowych np. dodatkowe odżywianie lub opieka specjalistów. Ocena stanu szkody polega najczęściej na ustaleniu doznanego uszczerbku na zdrowiu.
4Zgoda na leczenie
Podstawą działania lekarza dermatologa jest „świadoma” zgoda pacjenta na zabiegi medyczne . Lekarz nie może twierdzić, że niewyrażenie przez pacjenta sprzeciwu stanowi zgodę. Nie istnieje taka forma zgody, jak zgoda domniemana (skoro pacjent się nie sprzeciwia, to się zgadza). Wyraźnie w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy: „Ograniczenie się do braku sprzeciwu jest nie wystarczające” . Zgoda musi być na konkretne działanie, nie ma prawnego znaczenia zgoda blankietowa - np. zgadzan się na proponowane leczenie. Jeśli jest już używany formularz zgody to musi on być indywidualny tj. dostosowany do potrzeb i możliwości intelektualnych pacjenta. Potwierdził to Sąd Najwyższy wskazując w omawianym orzeczeniu, że automatycznie złożony podpis pacjenta nie może być potraktowany jako zgoda na zabieg. Podkreślić trzeba, że lekarz odpowiada nie tylko za winę w samym procesie leczenia, lecz także za niedoinformowanie pacjenta o ryzyku i skutkach zabiegu. Samo zaś uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o ryzyku i skutkach zabiegu powoduje, że brak jest tzw. „zgody objaśnionej”. Art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty ujmuje zakres informacji znacznie szerzej niż to wynika z dosłownego brzmienia. Informacja powinna objąć stan zdrowia od rozpoznania po rokowanie i musi być przystępna. Informacja przystępna to informacja zrozumiała dla pacjenta. Należy użyć takich słów, określeń i nazw, które pacjent ze względu na swój poziom umysłowy, wiek, wykształcenie, stopień koncentracji uwagi jest w stanie pojąć. Nie profesjonalizm wypowiedzi jest tu najistotniejszy (np. użycie zwrotów łacińskich, skomplikowanych, precyzyjnych terminów medycznych), ale przy zachowaniu rzetelności, podana w zrozumiałym językiem relacja zgodna z rzeczywistością. Fakt, że adresat informacji - co oczywiście jest regułą - nie ma gruntownego medycznego wykształcenia nie pozostaje w żadnej sprzeczności z postulatem rzetelnej informacji .
5Dowód z nagrania
Coraz częściej pacjenci nagrywają, filmują lub w inny sposób rejestrują udzielanie świadczeń zdrowotnych. Powstaje pytanie o nagrania przeprowadzone bez zgody osoby nagrywanej. Pacjent nagrał rozmowę z lekarzem nie informując go o tym. Czy nagranie uzyskane potajemnie będzie potraktowane, jako pełnoprawny dowód w postępowaniu sądowym? Tu sprawa nie jest jednoznaczna. Sądy różnie oceniają walor dowodowy takich materiałów. W literaturze przedmiotu możemy spotkać dwa poglądy. Pierwszy z nich oparty na orzeczeniu Sądu Apelacyjnego w Poznaniu , który uznał, że wprowadzenie do procesu dowodów z nagrań jest niedopuszczalne, bo narusza zasady komunikowania się tj. art. 49 Konstytucji RP. Zgadza się z tym poglądem część doktryny i orzecznictwa powołując się na zasadę zatrutego drzewa. Zgodnie z nią nie można korzystać z dowodów, które zostały uzyskane w sposób sprzeczny z prawem. Skoro „drzewo” (źródło dowodu) jest zepsute, zatruty jest także „owoc” (dowód). Drugi pogląd ukształtował się zgodnie z kierunkiem orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Gdańsku , który dopuścił dowód z nagrań, gdyż treść zapisu nie była kwestionowana przez strony a nagrania dokonano w celu uzasadnionego interesu stron. Natomiast Sąd Apelacyjny w Białymstoku stwierdził, że trudne jest stworzenie zasady generalnej. Zgodnie z tym orzeczeniem nagrywanie rozmów jest dopuszczalne, gdy nagrywa i wprowadza do procesu osoba będąca stroną postepowania sądowego i jednocześnie jest ona uczestnikiem nagranej rozmowy, nawet jeśli druga strona nie wie o tym, że jest nagrywana. Takie działanie zdaniem Sądu nie jest sprzeczne z prawem, a co najwyżej z dobrymi obyczajami.
6Zdarzenia medyczne
Ustawa o prawach pacjenta wprowadza zamiast „błędu lekarskiego” pojęcie „zdarzenia medycznego” (art. 67 a ww. ustawy). Postępowanie w sprawie toczy się nie przed sądem, lecz przed wojewódzkimi komisjami do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych. Jest to system bez orzekania o winie, co stanowi podstawowa różnicę z omówionym powyżej systemem odszkodowawczym.
Skutkiem zdarzenia medycznego może być zakażenie pacjenta biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia pacjenta albo śmierci pacjenta, które są następstwem niezgodnych z aktualną wiedzą medyczną:
• diagnozy, jeżeli spowodowała ona niewłaściwe leczenie albo opóźniła właściwe leczenie, przyczyniając się do rozwoju choroby,
• leczenia, w tym wykonania zabiegu operacyjnego,
• zastosowania produktu leczniczego lub wyrobu medycznego.
Celem postępowania przed wojewódzką komisją jest ustalenie, czy zdarzenie, którego następstwem była szkoda majątkowa lub niemajątkowa, stanowiło zdarzenie medyczne. Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta wyraźnie określa podmioty uprawnione do zainicjowania postępowania, jak również podmioty, które mogą wziąć udział w posiedzeniu komisji. Podmiotami tymi są przy tym wyłącznie:
• podmiot składający wniosek (pacjent, jego przedstawiciel ustawowy albo w przypadku śmierci pacjenta - jego spadkobierca),
• przedstawiciel kierownika podmiotu leczniczego prowadzącego szpital,
• przedstawiciel ubezpieczyciela.

W katalogu tym nie wymieniono lekarzy. Zgodnie a tymi regulacjami lekarz nie jest stroną i nie ma prawa uczestniczyć w postępowaniu przed wojewódzką komisją. Tym samym lekarz nie może składać wniosków dowodowych takich jak wniosek o przesłuchanie świadków czy wnosić powołanie biegłego, który oceni prawidłowość przebiegu procesu leczenia w świetle aktualnych wskazań wiedzy medycznej. Ponadto lekarzowi nie przysługuj także odwołanie od orzeczenia o zaistnieniu zdarzenia medycznego. Sprawą tą zajął się Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z 11 marca 2014 r. stwierdził, że choć nie ulega wątpliwości, że nastąpiło pominięcie lekarzy w tej procedurze, to nie oznacza naruszenia przysługującego im prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał podkreślił, że celem ustawodawcy było stworzenie pozasądowego, uzupełniającego trybu przyznawania odszkodowania. W rozumieniu konstytucyjnym wojewódzka komisja nie jest sądem, a jej członkowie sędziami. Po pozytywnym orzeczeniu komisji następuje faza negocjacji z ubezpieczycielem szpitala lub z samym szpitalem. Zapłata odszkodowania wiąże się również ze złożeniem oświadczenia przez pacjenta lub inny podmiot inicjujący postępowanie o zrzeczeniu się roszczeń mogących wynikać ze zdarzeń uznanych przez komisję za zdarzenie medyczne, w zakresie szkód, jakie ujawniły się do dnia złożenia wniosku. W związku z powyższym, w tym zakresie wygasza się również odpowiedzialność odszkodowawcza lekarza za ewentualny błąd medyczny .
7Opiekun faktyczny
Obecnie obowiązująca ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty wskazuje, że jeżeli zachodzi potrzeba jedynie zbadania małoletniego pacjenta lub niezdolnego do świadomego udzielenia zgody to zgodę może wyrazić także opiekun faktyczny. W praktyce przepis ten ma zastosowanie, gdy nie ma (w sensie faktycznym) przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe. Opiekun faktyczny posiada swoją ustawową definicję na gruncie art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta . Zgodnie z tym przepisem opiekunem faktycznym jest osoba sprawująca, bez obowiązku ustawowego, stałą opiekę nad pacjentem, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny wymaga takiej opieki. Wspomniana definicja wskazuje na dwa elementy: po pierwsze, osoba ta nie ma obowiązku ustawowego (czyli nie należy do przedstawicieli ustawowych - nie jest rodzicem ani opiekunem prawnym dziecka), a po drugie, sprawuje stałą pieczę nad osobą jej wymagającą. Uznanie osoby za opiekuna faktycznego pacjenta ma opierać się na relacjach faktycznych. Opiekunem faktycznym może być także ktoś, kto nie jest spokrewniony z pacjentem, jednakże opiekuje się nim w sposób ciągły. Wątpliwości doktryny budzi zwrot „stała opieka”. Termin ten jest rożnie rozumiany. Generalnie stała piecza będzie wykonywana przez cały czas, gdy taka okoliczność jej wymaga. Może być zatem spełniony wymóg stałości pieczy, pomimo że nie wystąpi długotrwałość jej sprawowania. Niewątpliwie zwrot ten jest nieostry jednakże eliminuje przypadki doraźnego opiekowania się pacjentem . Zatem babcia lub pełnoletnie rodzeństwo czy nauczyciel oraz wychowawca kolonijny są opiekunami faktycznymi. Jednak już znajoma czy sąsiadka, która została poproszona o zajęcie się dzieckiem przez kilka godzin, nie może być uznana za opiekuna faktycznego. Z rozważań tych wynika, iż opiekuna faktycznego mogą posiadać jedynie osoby, które jeszcze przed wystąpieniem zdarzenia, które skutkowało koniecznością udzielenia świadczenia zdrowotnego, wymagały stałej pieczy.
8Lekarz w reklamie suplementów diety
Szczegóły dotyczące reklamy znajdują się w odrębnym rozdziale Kodeksu Etyki Lekarskiej pt. „Związki lekarza z przemysłem”, gdzie jest art. 63 Kodeksu Etyki Lekarskiej który stanowi, iż lekarz tworzy swoją zawodową opinię jedynie w oparciu o wyniki swojej pracy, dlatego wszelkie reklamowanie się jest zabronione. Lekarz nie powinien wyrażać zgody na używanie swego nazwiska i wizerunku dla celów komercyjnych. Za pojęciem „komercja” nie kryją się wyłącznie pieniądze. Udział w reklamie lekarza albo lekarza dentysty daje popularność. Komercyjnym efektem w tym przypadku będzie, więc zwiększenie liczby pacjentów w gabinecie . Przy czym „nie powinni” oznacza w tym przypadku - nie mogą.
Naczelny Rzecznik Odpowiedzialności Zawodowej przypomniał, że zgodnie z przepisami Kodeksu Etyki Lekarskiej lekarz nie powinien wyrażać zgody na używanie swojego nazwiska i wizerunku dla celów komercyjnych. „Oznacza to, że lekarze i lekarze dentyści nie mogą brać udziału w reklamach - dotyczy to nie tylko reklamy leków (produktów leczniczych), co do których jest to zabronione na mocy przepisów Prawa farmaceutycznego, ale także wszelkich innych produktów, włącznie z produktami będącymi wyrobami medycznymi czy suplementami diety” .
Naczelna Rada Lekarska zwróciła się do Ministra Zdrowia z apelem o niezwłoczne podjęcie prac legislacyjnych zmierzających do wprowadzenia ustawowych ograniczeń w reklamie żywności oraz wyrobów medycznych. Po spotkaniu w dniu 6 lipca 2016 rzeczników odpowiedzialności zawodowej lekarzy, pielęgniarek i położnych, farmaceutów i diagnostów laboratoryjnych przyjęto następujące stanowisko: „Wprowadzenia w ustawach regulujących wyroby medyczne (ustawa z dnia 20 maja 2010 r. o wyrobach medycznych) oraz suplementy diety (ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia) przepisów ograniczających reklamę tych produktów, podobnie jak ma to miejsce w stosunku do produktów leczniczych (ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne); w szczególności powinno to polegać na zakazie prezentowania tych produktów przez osoby posiadające wykształcenie medyczne lub sugerujące posiadanie takiego wykształcenia” Zdaniem wspomnianych środowisk należy uniemożliwić reklamę tych produktów - zarówno z udziałem lekarzy lub farmaceutów, jak i osób ich odgrywających. Zakazane miałoby być także odwoływanie się do zaleceń lekarza lub farmaceuty.
9Ciężar dowodu przy zgodzie pacjenta
Istotnym faktem w sporach medycznych będzie zgoda pacjenta. Odbieranie od pacjentów zgody na leczenie według zasad określonych w ustawie o zawodzie lekarza i ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta jest istotne nie tylko z punktu widzenia poszanowania podstawowego prawa pacjenta do samostanowienia, ale również i z tego powodu, że wykonywanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta jest czynem karalnym, ściganym na wniosek pokrzywdzonego - art. 192 Kodeksu karnego. Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego zabieg medyczny wykonany bez zgody pacjenta jest czynnością bezprawną nawet wówczas, gdy wykonany jest zgodnie z zasadami wiedzy .
Jeśli zatem kwestia prawidłowego wyrażenia przez pacjenta zgody jest tak istotna to powstaje pytanie kto ponosi ciężar udowodnienia zgody pacjenta na wykonanie zabiegu medycznego. Sąd Najwyższy odpowiada iż: „Ciężar dowodu wykonania ustawowego obowiązku udzielenia pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu przystępnej informacji, poprzedzającej wyrażenie zgody na zabieg operacyjny, spoczywa na lekarzu”.
10Dowód w szkodach medycznych
Czym jest dowód w procesie sądowym? Jest to informacja mająca swoje oparcie w rzeczywistości. Przedmiotem dowodu (a więc informacji zgłaszanej sądowi przez stronę) mogą być tylko fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227 k.p.c.). Przedstawienie tych faktów, czyli zgromadzenie materiału dowodowego należy do stron, ale ocena jego przydatności należy do sądu. Odbywa się to w postępowaniu dowodowym, które toczy się przed sądem orzekającym w danej sprawie. Sąd dopuszcza dowody zgłoszone przez strony w drodze postanowienia dowodowego w którym oznacza: fakty podlegające stwierdzeniu (tezy dowodowe), środek dowodowy i stosownie do okoliczności sędziego lub sąd, który ma dowód przeprowadzić, a ponadto, jeżeli to jest możliwe, termin i miejsce przeprowadzenia dowodu (art. 236 k.p.c.). Sąd nie jest związany swym postanowieniem dowodowym i może je stosownie do okoliczności uchylić lub zmienić nawet na posiedzeniu niejawnym. Ponadto sąd orzekający może zarządzić powtórzenie lub uzupełnienie postępowania dowodowego. Z przebiegu postępowania dowodowego sporządza się protokół, który podpisuje sędzia i protokolant, a także osoby przesłuchane oraz strony, jeżeli są obecne. Niestawiennictwo stron na termin przeprowadzenia dowodu nie wstrzymuje jego przeprowadzenia, chyba że obecność stron lub jednej z nich okaże się konieczna. Na postanowienie dowodowe dopuszczające dowody lub odmawiające ich dopuszczenia nie przysługuje stronie środek odwoławczy. Jednak kontroluje to sąd drugiej instancji, bo w apelacji każda ze stron może kwestionować postanowienie dowodowe sądu.
11Zgoda kumulatywna – przedstawiciel ustawowy i małoletni
Zgodę na udzielanie świadczeń zdrowotnych małoletniemu, co do zasady wyraża jego przedstawiciel ustawowy. Jednak dodatkowo pacjent małoletni, który ukończył 16 rok życia ma także prawo do samodzielnego wyrażenia zgody (art. 32 ust. 5 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Zatem w tym przypadku wymagana jest zgoda kumulatywna przedstawiciela ustawowego i małoletniego pacjenta. Istotne jest to, że zgoda małoletniego wymagana jest w zarówno przypadku zwykłych czynności medycznych jak i czynności stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta. Ustawodawca wyraźnie posługuje się konwencją, wedle której dopiero wraz z ukończeniem szesnastego roku życia małoletni nabywa zdolność do świadomego i racjonalnego ustosunkowania się do proponowanych mu świadczeń zdrowotnych.
Pacjent, który ukończył lat 16, może również wyrazić sprzeciw (art. 32 ust. 6 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Zgoda oraz sprzeciw mogą być wyrażone ustnie albo poprzez takie zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się proponowanym przez lekarza czynnościom albo brak takiej woli. Również przepisy regulujące obowiązek informacyjny lekarza potwierdzają wspomniane już, przyjęte przez prawodawcę założenie, że ukończenie przez pacjenta 16 lat gwarantuje nabycie przez niego dojrzałości intelektualnej i emocjonalnej, niezbędnej do zrozumienia informacji medycznej i udzielenia objaśnionej, niewadliwej zgody na leczenie.
Oczywiście w praktyce lekarskiej może dojść do rozbieżności zdań pomiędzy przedstawicielem ustawowym a małoletnim. Chodzi tu o sytuację, gdy przedstawiciel ustawowy wyraża zgodę na świadczenie zdrowotne a małoletni, który ukończył 16 rok życia wyraża sprzeciw, i odwrotnie. W tej sytuacji lekarz powinien zwrócić się do sądu opiekuńczego o zezwolenie na interwencję medyczną (32 ust. 6 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Jest to etap pośredni między całkowitym brakiem zdolności do wyrażenia zgody a pełną samodzielnością, pozwalający pogodzić podmiotowość pacjenta i sprawowanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem. Zdolność małoletnich miedzy 16 a 18 rokiem życia to szczególny rodzaj kompetencji do samodzielnego wyrażenia zgody, ale już nie sprzeciwu. Skoro sprzeciw ten może być przełamany decyzją sądu opiekuńczego . Mając na względzie przedstawione wyżej rozważania uznać także należy, iż kontroli sądu opiekuńczego także przypadek sprzeciwu przedstawiciela ustawowego i małoletniego pacjenta co do dokonania zabiegu (czyli podwójny sprzeciw), którego celowość w opinii lekarza nie budzi wątpliwości.
12Lekarz jako świadek
Zeznania świadka to jeden z najczęściej przeprowadzanych dowodów w postępowaniu karnym i cywilnym. Konkretna osoba otrzymuje status świadka przez sam fakt wezwania jej do stawienia się i złożenia zeznań. Wielokrotnie i w różnych sytuacjach świadkiem jest lekarz. Lekarz każdej specjalności, tym samym również lekarz internista może składać zeznania w charakterze świadka. Osoba wezwana w charakterze świadka ma bezwzględny obowiązek stawić się we wskazanym miejscu i czasie i złożyć zeznanie. Zdarza się, że świadek zostaje przesłuchany w miejscu swojego pobytu, jeżeli nie może stawić się z powodu kalectwa lub choroby. Możliwe jest również przesłuchanie świadka przy użyciu urządzeń technicznych, umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość. Nie musi to oznaczać zwolnienia świadka od stawiennictwa, tyle że stawia się on w innym miejscu niż siedziba organu przesłuchującego . Wobec świadka, który bezpodstawnie uchyla się od złożenia zeznań można zastosować pieniężną karę porządkową, a w razie dalszego uporczywego uchylania się, można zastosować wobec świadka areszt.
Świadek składa przyrzeczenie, powtarzając za sędzią lub odczytując na głos tekst przyrzeczenia, przy czym wszyscy - z wyjątkiem sędziów - stoją. Związany jest z tym obowiązek mówienia prawdy. Składanie fałszywych zeznań tzn. zeznawanie nieprawdy lub zatajanie prawdy jest przestępstwem. Obowiązkiem złożenia zeznań objęte są zarówno posiadane przez świadka informacje dowodowe mające znaczenie dla sprawy, jak i dane dotyczące jego tożsamości. Jednak obowiązek złożenia zeznań doznaje pewnych ograniczeń. Świadek bez podania przyczyny może uchylić się od odpowiedzi na pytanie w sytuacji gdyby udzielenie takiej odpowiedzi mogło rodzić niebezpieczeństwo pociągnięcia świadka lub osoby dla niego najbliższej do odpowiedzialności karnej, narazić na hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową. Możliwość uchylenia się od odpowiedzi na pytanie nie jest równoznaczne z odmową zeznań. Świadek zwolniony jest tylko i wyłącznie z odpowiedzi na pytanie, a nie ze składania zeznań. Lekarz składający zeznania jako świadek musi pamiętać, że ma obowiązek zachowania w tajemnicy zawodowej wszystkich „informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu” . Z tej tajemnicy może go zwolnić jedynie sąd lub pacjent.